Dünya mineraloji literatürüne Almanca “deniz köpüğü” anlamına gelen Meerschaum kelimesiyle giren, bilimsel adıyla Sepiyolit (Sepiolite), jeolojik olarak hidratlanmış bir magnezyum silikat ($Mg_4Si_6O_{15}(OH)_2·6H_2O$) kompleksidir. Kil mineralleri grubuna ait olan bu opak, tebeşir beyazı ve son derece hafif taş, gezegen üzerindeki en saf, işlenebilir ve kaliteli rezervleriyle Türkiye’de, spesifik olarak Eskişehir’in Sepetçi köyü ve civarında bulunmaktadır. Toprağın altında belirli fay hatlarına yakın marnlı damarlar ve yumrular halinde bulunan lületaşı, nesillerdir devam eden bir madencilik geleneğiyle, yerin 30 ila 100 metre altından dar kuyulardan tamamen insan gücüyle çıkarılır.
Lületaşının mühendislik ve zanaat açısından en büyük özelliği, yer altından çıkarıldığında bünyesinde barındırdığı yüksek yeraltı suyu (nem) nedeniyle bir sabun veya peynir kalıbı kadar yumuşak olmasıdır. Bu yapısal yumuşaklık, Eskişehirli ustaların malzemenin üzerinde cerrahi bir hassasiyetle çalışmasına, özel bıçak ve ince uçlu oyma kalemleriyle taşın etrafına en karmaşık üç boyutlu heykelleri, bitkisel motifleri, geometrik rölyefleri ve padişah portrelerini milimetrik olarak oymasına olanak tanır. Taş şekillendirildikten sonra kurumaya bırakıldığında, içerisindeki hücresel suyu atarak sertleşir, kemik veya seramik benzeri katı bir forma bürünür ve muazzam derecede hafifler.
Mikroskobik düzeyde incelendiğinde lületaşı devasa bir kılcal gözenekli (poröz) ağ yapısına sahiptir. Bu muazzam emici yapı, nikotin ve katranı bir filtre gibi emme yeteneğinden dolayı onu yüzyıllar boyunca dünya çapında en değerli pipo materyali yapmıştır. Ancak tesbih yapımında bu gözenekli yapı, eldeki kiri, teri ve ortamdaki tozu kolayca emerek malzemenin kararmasına neden olabilecek bir dezavantaj oluşturur. Bu kimyasal zafiyeti ortadan kaldırmak ve malzemeye hem dayanıklılık hem de estetik katmak için lületaşı ustaları spesifik bir işlem uygular: Habbelerin oyma işlemi bittikten sonra tesbihler eritilmiş saf, beyaz doğal balmumunun içine daldırılarak yüksek ısıda fırınlanır. Eriyen balmumu, lületaşının o kılcal gözeneklerinin derinliklerine nüfuz ederek taşı içeriden mühürler, su emilimini engeller ve kir tutmasını önler. Balmumu küründen çıkan lületaşı tesbih, mat tebeşir beyazlığından çıkarak, fildişini andıran kırık beyaz, kremsi ve ipeksi bir parlaklık kazanır. Elinize aldığınızda hacmine oranla o kadar hafiftir ki, kullanıcısına pamuk veya köpük çekiyormuş hissiyatı verir.
