Türkiye’nin Doğu Anadolu bölgesinde, özellikle Erzurum’un Oltu ilçesinin sarp coğrafyasında yüzlerce metrelik dar galerilerden tamamen insan gücüyle çıkarılan Oltu taşı, yerel dilde “Karakehribar”, İngilizce jeolojik terminolojide ise “Jet Stone” olarak adlandırılan organik kökenli yarı değerli bir mineraloiddir. Oltu taşının jeolojik oluşumu, Geç Jura ve Erken Kretase dönemlerinde (yaklaşık 150-180 milyon yıl önce) bölgede varlık gösteren Araucaria cinsi prehistorik çam ağaçlarının gövdelerinin ve salgıladıkları reçinelerin, denizel ve bataklık tortul katmanları altında kalarak fosilleşmesi sürecine dayanır. Olurdere Formasyonu olarak bilinen bu bölgede şiddetli tektonik basınç ve oksijensiz ortamda karbonlaşan (linyitleşen) bu organik kütle, yüksek oranda bitüm içeren, kadife siyahı renginde yoğun bir jeolojik yapıya dönüşmüştür.
Oltu taşı, yeraltındaki doğal nemini koruduğu süreçte bir sabun veya tebeşir kadar yumuşak olup kolayca oyulabilen bir forma sahiptir. Ancak madenden çıkarılıp oksijenle temas etmeye başladığında bünyesindeki nemi atarak hızla sertleşir. Mohs sertlik ölçeğinde 2.5 ile 3.0 arasında bir değer alan bu materyal, usta ellerde mükemmel bir şekilde tornalanır ve polisaj işlemi sonrasında camı andıran ancak daha derin, mat bir siyah ışıltı kazanır. Ağırlığı inorganik taşlara kıyasla çok daha düşük olduğundan, tesbih formunda ergonomik bir çekim deneyimi sunar ve uzun süre kullanıldığında dahi eli yormaz.
Piyasada siyah cam, ebonit, plastik, preslenmiş kömür tozu veya Rusya’dan getirilen kalitesiz benzerlerinden üretilmiş çok sayıda taklit oltu tesbih bulunmaktadır. Gerçek bir Oltu taşını sahtelerinden ayırt etmek için uygulanan fiziksel testlerin başında “ısı iletkenliği ve statik elektrik” gelir. Gerçek oltu taşı, avuç içine alındığında ortamın soğukluğuna rağmen insan vücudunun ısısını hızla emerek saniyeler içinde ısınır, sentetik plastikler ise soğuk kalır. Ayrıca yünlü bir kumaşa sürtüldüğünde güçlü bir statik elektrik yüklenerek küçük toz veya kağıt parçacıklarını bir mıknatıs gibi çeker. Bir diğer kesin yöntem olan “toz testi”nde, tesbihin görünmeyen bir noktası hafifçe kazındığında, taşın rengi simsiyah olmasına rağmen ortaya çıkan tozun rengi karakteristik bir kahverengi-kestane tonundadır. Isıtılmış bir iğne değdirildiğinde ise plastik kokusu değil, linyit kökeninden ötürü hafif bir çıra, kömür veya katran kokusu yayar.
Oltu taşı tesbihlerini dünya pazarında elit bir konuma taşıyan unsur ise sadece taşın kendisi değil, üzerine uygulanan “Gümüş Yarma ve Kakma” tekniğidir. Usta zanaatkarlar, tornalanan oltu habbelerinin üzerine özel el matkaplarıyla milimetrik kanallar açar. Bu kanallara mikron kalınlığındaki saf gümüş veya altın teller, çekiçle vurularak değil, ince bir el işçiliğiyle itilerek ve çakılarak yerleştirilir. Lale, yıldız veya hat sanatı motiflerinin simetrik bir şekilde işlendiği bu tesbihler, taşın doğal pürüzsüz siyahlığı ile gümüşün parlaklığı arasında kurulan yüksek bir estetik kontrast sunar.
